Utdatert nettleser Det ser ut som du bruker en gammel nettleser. Faktafyk.no krever IE 8 og nyere versjoner av Internet Explorer. Last ned nyere nettleser her

Kamikaze

Geir Tangen Gyldendal 2019

Onkelen min sette full fart på rullebana på Haugesund lufthamn, og motoren i småflyet brølte så høgt at eg var sikker på at eg kom til å mista høyrsla. I nokre sekund var eg heilt vekke. Augo rulla bakover i hovudet, verda gjekk i svart, og alle lydar forsvann. Eg trur at eg skreik, men eg veit det ikkje. Då eg kom til meg sjølv, var me allereie i lufta. Eg og onkel Thomas. Heilt åleine i ein flygande blikkboks frå 70-talet. Eit bitte lite fly som onkel hadde skrudd saman sjølv på fritida.

– Du treng ikkje vera redd, Sander. Me kjem oss alltid ned att, sa onkel Thomas til meg då han såg panikken i augo mine. – Død eller levande, la han til og blunka lurt.

Død eller levande … Onkel var tjue år eldre og sytti kilo tyngre enn meg, og hadde det ikkje vore for at eg sat fastspent i setet og knapt kunne røra meg, ville eg ha banka livsskiten ut av han. Eg ville slått han helselaus. Han kunne berre sitja der og flire, det var ingenting med dette som var morosamt. Flyskrekken min var ei knipetong rundt hjarterota, og eg fekk ikkje pusta. Det var som om lufta gjekk ned i halsen gjennom eit tynt sugerøyr.

Eg har alltid vore redd for å fly. Berre tanken på det gjev meg sveittetokter. Det har vore så gale at eg droppa å vera med familien på sydentur førre året. At eg sat der ved sida av onkel, i ei skranglekasse med vengjer, og nesten pissa på meg av angst, handla om ein einaste ting.

Kjærleik …

Med handa på hjartet hadde eg lova kjærasten min, Beathe, at eg skulle bli med ho og familien hennar på sommarferie til Frankrike om tre veker. Eg var for feig til å fortelje ho kor redd eg var for å fly. Då onkel Thomas fekk høyra om dette i bursdagsselskapet mitt for ei veke sidan, lova han meg at han skulle kurere flyskrekken min.

– Femten år gamle gutar skal ikkje vera redde for noko som helst, sa han.

Eg burde visst betre enn å stola på onkel. Han hadde lova meg at me aldri skulle letta frå bakken. Me skulle berre rulla att og fram på flystripa slik at eg fekk kjenna litt på korleis det var å sitja i eit fly. Så snudde han seg mot meg, gliste rått og gav full gass!

Typisk onkel. Gav faen i alt og alle. Gjekk sine eigne vegar. Gong på gong gjekk han på trynet i livet, men han reiste seg alltid, børsta støvet av buksa og tura på som før. Å stola på han var som å lita på at ein veps som sette seg på fjeset ditt, ikkje ville stikka. Det gjekk ofte bra, men trygg kunne du aldri vera.

Flyet steig høgare og høgare. Alt eg såg, var ein blå himmel som breidde seg ut i det uendelege. Sola som stakk meg i augo. Hendene mine klamra seg fast til setet, og knokane kvitna. Eg prøvde å skjule at tårene spratt, men til slutt gav eg berre etter og lét dei renna. Eg slo onkel Thomas i skuldra med knyttneven.

– Faens pikk! Få oss ned! Høyrer du, onkel? Dette er ikkje morosamt. Få oss ned! Eg er redd.

Onkel såg overraska ut og rista på hovudet. Kva var det han hadde trudd? At eg ville føle meg trygg og fin berre me kom oss opp i lufta? Han var ein idiot, og eg lova meg sjølv at om me kom oss ned att, så skulle eg hemne meg. Ripe tjukke striper i lakken på den gamle veteranbilen hans som han var så stolt av. Skjera hol i dekka. Slå han halvt i hel. Kva som helst.

Han smilte ikkje lenger, og eg såg i sidesynet at han byrja trykkje inn fleire knappar på instrumentbordet føre seg. Flyet plana ut, og det øyredøyvande motorbrølet gjekk over i ein jamn dur.

Eg heiv etter pusten. Hiksta og tørka tårene som best eg kunne. Langt der nede kunne eg sjå hus og vegar, bakkar og lier som strekte seg ut. Fjorden som glitra i sola. Det var sikkert vakkert for dei som likte slikt, men eg ville berre ned att. Det kunne vera det same med heile Frankrike-ferien. Beathe kunne ryke og reise. Dette skulle eg aldri gjere igjen.

– Du, sjå her …

Onkel var alvorleg. Det ertande glimtet i augo var borte. Han hadde kanskje innsett kor redd eg var, og at han hadde gått for langt ved å lure meg opp i flyet?

– Dette er heilt trygt. Å styre eit fly er den enklaste saka i verda. Det er berre å halda spaken stødig, så gjer flyet resten av jobben sjølv. Eg ser at du er sint, men eg ville berre visa deg at for ein pilot er det å fly like naturleg som å køyra bil for ein drosjesjåfør. Om eg ville, så kunne eg ha lese avisa her oppe, eller tatt meg ein høneblund. Gjer som eg seier, Sander. Ta tak i spaken føre deg …

Skrekken greip tak i meg. Det kom ikkje på tale! Eg rista på hovudet og beit tennene saman så kjakane knaka, men så kjende eg handa hans som tok tak i hendene mine og førte dei varsamt bort på spaken. Han bad meg halde han fast utan å dra han i noka retning. Så smilte han igjen. Like etter trykte han inn nokre knappar til og slapp spakane. Hjartet mitt hogg til, men han la ein neve på skuldra mi og såg på meg med ein ro som smitta.

– No er det du som fører flyet, Sander. Det er dine hender. Kjenner du kor trygt me ligg i lufta? Det er ingenting å vera redd for. Her oppe kan det ikkje skje noko gale.

Men sjølvsagt kunne det gå gale. Det hamrande hjartet mitt fortalde meg at det kunne gå gale. Dei kjenslelause hendene mine som klamra seg til spaken insisterte på det same. Den metalliske smaken av blod i munnhola. Magen som velta seg rundt som ein tørketrommel. Alt inni meg ropte på at dette kunne gå frykteleg gale.

Og det gjorde det og …

3000 meter oppe i lufta, midt mellom Haugesund og Stavanger, og halvvegs inn i songen «Fly me to the moon» med Frank Sinatra, slokna onkel.

Det skjedde så fort at eg fekk det nesten ikkje med meg. I den eine augneblinken kika han på meg og smilte. I den neste var det som om det blei skrudd av ein brytar inni hovudet hans. Augo stivna, kjaken fall ned, og det var som om alle musklane i andletet hans slapp tak i festet. Så sokk hovudet ned på brystkassa.

Fyrst skjøna eg ingenting av kva som skjedde. Kroppen hans seig saman, og det såg ut som om beltet var det einaste som hindra onkel i å sige ned på golvet. Eg slapp tak i spaken med eine handa og dunka i han fleire gonger.

– Onkel! Onkel! … Kva er det du gjer? Slutt å tulla. Høyrer du?

Eg dunka igjen og ropte høgt for å vekkje han. Same kva eg gjorde, så var det ingen respons. Angsten greip tak i halsen min då eg skjøna kva det var som hadde skjedd.

Onkel Thomas var død.

Han var stein død, og eg kunne ikkje gjera noko. Cockpiten var så liten at det var uråd å snu seg i setet. Uråd å koma til for å gje munn til munn eller hjartekompresjon. Dessutan sat eg fastspent og var nøydd til å halda hendene på spaken. Om ikkje ville flyet peike nasen rett ned, det var eg overtydd om.

Eg fekk ikkje til å pusta skikkeleg, og det peip i halsen kvar gong eg prøvde å trekkje luft. Det svimla for augo mine. Tårene trilla, og eg var så kvalm at det var rett før eg kasta opp. Onkelen min var kanskje ein idiot, men han var kanskje den einaste i familien min som verkeleg brydde seg om meg. Eg kunne alltid lite på at han var der for meg. Sjølv om han rota det til og fann på tankelause ting, så var han fyrstemann til å forsvare meg når mor mi eller far min skulle ta meg for noko. Alle vonde kjensler som var lagra i kroppen min, kom ut av meg i det same det gjekk opp for meg kva som hadde skjedd. Eg brølte så høgt at stemma mi brast. Eg var femten år gamal, men grein som ein liten toåring i flysetet.

Sorga over å ha mista onkel Thomas lamma meg heilt. Først etter nokre minutt prøvde eg å riste liv i onkel, men ingenting hjelpte. Då eg skubba i han, dingla han fram og attende i beltet ved sida av meg. Bleik og livlaus. Munnen hans hadde glidd opp, og tunga hang slapt ned mot haka. Eg tørka tårene og prøvde det beste eg kunne å skjerpa meg. Hovudet var ein graut av tankar og kjensler som greip om kvarandre i lufta utan å få tak.

Så plutseleg gjekk det opp for meg …

Det som skjedde, var det som aldri skulle skje. Det som ikkje kunne skje. Alle mine verste mareritt. Eg var heilt einsam i eit fly langt til vêrs, medan piloten sat død ved sida av meg og stirde ned i navlen sin. Eg styrte flyet, men kva hjelpte det eigentleg? Alt eg visste, var at eg skulle halda i spaken. Eg hadde ikkje ein snøballs sjanse i helvete til å landa skranglekassa.

Føre meg var det eit instrumentbord med så mange knappar og måleinstrument at det var uråd å skjøna noko som helst. Eg var ein pilot utan peiling. Ikkje visste eg opp og ned på instrumenta. Ikkje visste eg kvar eg var eller kvar eg var på veg. Ikkje korleis eg skulle landa, eller om det gjekk an å kalla opp eit flytårn som eg kunne kommunisere med. Eg visste ingenting.

Hjernen klarte ikkje tenka ein einaste fornuftig tanke. Det var som om han kortslutta gong på gong og sende små elektriske støyt gjennom kroppen. Minutta fauk forbi meg utan at eg fekk gjort noko som helst. Eg berre sat der. Mutters åleine og kika ut på den blå himmelen føre meg. Med jamne mellomrom tørka eg tårer og snørr. Prøvde å pusta. Prøvde å klarna opp tankane, men det ville seg ikkje. Tankane nekta å fokusere på korleis eg skulle redda meg sjølv. I staden gjekk dei til korleis eg kunne skifta ut spelelista til onkel. Sinatra gjekk meg på nervane, og no song han til alt overmål «Come fly with me» av full hals. Av ein eller annan grunn kjentest det naudsynt å få stogga den hersens musikken.

Slik er det kanskje? At når hjernen eigentleg burde retta seg inn på problemløysing, svitsjar han i staden over til komplett tankeløyse? Hjernen koplar ut, tiltar og trykkjer inn panikk-knappen. Er det slik det er?

Omsider klarte eg på eitt eller anna vis å ta meg saman. Eg hugsa ein film eg hadde sett for ei stund sidan der helten hoppa ut av flyet i fallskjerm då det byrja å brenne i motoren. Eg kika bort på onkel Thomas, strauk handa mi over skuldra hans og bad til høgare makter om at han for ein gongs skuld hadde tenkt lenger enn til sin eigen nase. Eg heldt fast i spaken med eine handa medan eg fekk løyst setebeltet med den andre. Så bøygde eg meg fram og kjende etter med hendene under setet.

Hjartet slapp tak i halsen, og eg jubla høgt. Eg kjende ei intens glede som eg ikkje hadde kjent sidan den dagen eg kyssa Beathe for fyrste gong. Under setet låg den fallskjermen som eg hadde kryssa fingrane for at onkel Thomas hadde hugsa på å ta med i flyet. Om eg berre fekk han på meg, kunne eg kanskje finna ein eller annan mekanisme som gjorde at eg kom meg ut av flyet og fekk redda meg med å hoppa ut? Det var vel berre å trekkje i snora etter nokre sekund i fritt fall, var det ikkje?

Med mykje strev fekk eg dratt fallskjermen ut frå festet under setet og tok han opp for å ta han på meg. Det var då eg såg det … Ein augneblink var eg sikker på at eg såg feil. Eg blunka med augo i håp om at synet spelte meg eit puss. Men det hjelpte ikkje. Fallskjermen i nevane mine var ingen fallskjerm. Det var ein flytevest!

Det rakna for meg. Alt inni meg eksploderte i eit vanvettig raseri.

– Faen i helvete!

Kva gjev du meg? Ein jævla flytevest! Hadde onkel tenkt at eg skulle symja meg ned frå flyet?

Eg hadde høyrt om det før, men hadde alltid trudd at det måtte vera ein sjuk spøk. Kvifor i all verda skulle ein leggje flytevestar under seta i eit fly? Bilindustrien har sikra seg. Dei har installert airbag og setebelte som kan redda deg om det smell. Flyingeniørar, derimot … Dei sender deg altså tusenvis av meter opp i lufta og gjev deg ein fuckings flytevest som du må blåse luft i med eit sugerøyr.

Eg banna høgt nokre gonger til før eg slengde vesten ned i fanget. Hendene skalv, og eg tykte eg kunne kjenna at flyet gjorde det same. Enno ein gong kika eg bort på onkel i håp om at det heile berre var ein draum, men det var det ikkje. Tårene kom kvar gong eg såg den vegen, og eg bestemte meg for å sjå alle andre stader enn på han. Det var for vondt, og det hindra meg i å tenka klårt. Eg var nøydd til å gjera noko. Kva som helst. Eg kunne ikkje sitja slik til eg gjekk bensintom og styrta.

Det var i slike situasjonar eg sakna far min. Han hadde alltid råd. Fann alltid ein veg ut av uføret. Hadde far min vore der den dagen, ville han berre ha skote oss ut med ein sånn katapult og late flyet segle vidare utan oss.

Eg burde sjølvsagt gjere som far min, men det var fleire problem med det. Eg visste ikkje om dette flyet hadde ein sånn katapult som skyt deg og stolen din ut gjennom taket, og om det hadde det, så hadde eg ein mistanke om at eg ville fått vanskar uansett, i og med at fallskjermen viste seg å vera ein flytevest.

Panikken kom og gjekk medan minutta snigla seg vidare. Eg prøvde å narra meg sjølv til å tru at det fanst ein utveg, men langsamt gjekk det opp for meg at det gjorde det ikkje. Utanfor var himmelen framleis blå, men inni meg var det mørke skyer så langt augo kunne sjå.

Eg greip tak i ein grå dings som hang på instrumentpanelet, lyfta han opp og studerte han inngåande. Han hadde eit knøttlite grønt display, store nummertastar og likna mest av alt ein av steinaldermobilane eg hadde sett i skuffa heime hjå bestemor. Ein slik utan smartløysingar som ein måtte trykkje seg forderva på for å skriva ei kort melding.

Onkel Thomas snakka i denne dingsen rett før me letta frå Haugesund. Han kalla opp tårnet på flyplassen, og han fekk svar på noko som likna engelsk, men som likevel var uråd å skjøna noko av. Om eg hadde funne opp og ned på denne gjenstanden, kunne eg kanskje ha kome i prat med nokon. Ein eller annan som kunne fortelje meg kva eg skulle gjera for å få denne motoriserte kamikazedoningen ned på bakken. Håpet var syltynt, men det var det einaste eg hadde.

Kamikaze …

Eg hadde nettopp lese om desse flygarane på skulen. Visstnok var eg ikkje den fyrste guten i verdshistoria som fauk rundt i eit småfly utan peiling på korleis ein skulle landa skiten. Under andre verdskrigen sende den japanske keisaren ut gutungar utan flysertifikat, også kalla kamikazeflygarar, for å angripe amerikanske krigsskip på Hawaii. Dei fekk ikkje flygetrening, for dei skulle uansett ikkje landa. Flya var fullasta med eksplosiv og skulle styrast inn i dei amerikanske skipa med piloten om bord. Ein slags gamaldags sjølvmordsbombar, med andre ord.

Eg trykte litt på måfå på knappane på den gamle telefonen, eller kva det no var for noko. Men ingenting skjedde. Ikkje før eg brått høyrde ei skraping i høgtalarane då eg heldt den største knappen nede. Eit lite blaff av håp steig i meg. Eg lét det stå til og langa i veg på noko eg håpa høyrdest ut som pilotengelsk, men som eg har ein mistanke om kom frå ein eller annan song eg hadde høyrt på radioen ein gong.

– Hello – Hello – is there anybody in there?

Det spraka på nytt i andre enden, men ingen lét høyra frå seg. Det var berre eit sus der ute. Fleire gonger prøvde eg å kalla opp tårnet utan at noko skjedde. Eg var fullstendig lost og kika ned på jorda under meg. Det ville ikkje hjelpe å ropa ned til dei små husa der nede heller. Frustrert slengde eg dingsen frå meg. Om dei hadde svara, så var det vel lite dei kunne gjort uansett, men kven veit …

Det var ikkje anna å gjera enn å koma seg ned på eiga hand. Berre tanken på det fekk halsen til å snøra seg på nytt. Hendene byrja å riste. Eg mista kontroll over kroppen, og eg måtte bruke alt eg hadde av krefter for å klare å halda flyet plant. Hadde eg berre hatt ein Xbox-kontroll i staden for denne spaken, så kunne det vore eit ørlite håp … Eg hadde sett på då kameraten min Håvard spelte Xplane11 flysimulator. Han landa eit stort passasjerfly mest utan vanskar, og nesten utan å køyra ut av rullebana.

Eg la begge hendene rundt spaken igjen og talde inni meg. Nedover frå ti til ein.

På talet null bøygde eg spaken varsamt frametter slik eg hadde sett Håvard gjera med sticken på X-box-kontrollen. Flyet tok straks til å peike snuten nedover, og eg angra meg med det same. Med eit vræl rykte eg spaken motsett veg. Plutseleg såg eg berre blå himmel, og eg vart pressa bakover i stolen. Onkel Thomas løfta hovudet så vidt, men det fall ned på brystkassa igjen med det same eg klarte å få flyet til å gå beint att.

Eg jamra meg og heiv etter pusten. Angsten for det som måtte koma, reiv meg i fillebitar. Det var ingen veg utanom å løyse dette sjølv, men berre tanken på å gjera det fekk hjernen til å kopla seg ut. Eg prøvde å gjera slik onkel hadde sagt då me enno stod på bakken.

– Når du kjenner angsten gripe tak i deg, skal du dra pusten djupt inn og halda han der i nokre sekund. Så slepper du han sakte ut att.

Eg lukka augo og gjorde som han sa. Ei stund var alt stille.

Det varte ikkje lenge …

Ein intens pipelyd i cockpiten vekte meg frå transen og fekk pulsen til å skyta fart mot nye høgder. På instrumentbordet byrja ei lampe å blenkje raudt. Like ved lyset var det ein målar som peikte faretruande nær eit raudt felt.

Eg prøvde å svelgja spytt som hadde samla seg opp i munnhola, men halsen var knusktørr. Hendene rista, leppene dirra, og beina gjekk som trommestikker. Å sitja slik med ein død pilot ved sida av seg, og det som såg ut som ein tom bensintank, lokka fram alle demonane eg hadde inni meg. Hjernen min tilta enno ein gong og trua med å sende meg inn i mørkeret, men denne gongen klarte eg å tvinga meg sjølv til å handla. Eg kunne ikkje berre sitja der. Det blenkte og peip i heile cockpiten, og nokon var nøydd til å ta i eit tak. Det kunne ikkje bli onkel Thomas.

Enno ein gong køyrde eg spaken frå meg og vende nasen mot bakken. Flyet vingla og krengde i protest, men noko sa meg at det uansett ville vera betre å styra mot undergrunnen med motoren i gang enn å venta til han stogga. På merkeleg vis klarte eg å føra flyet nokolunde støtt i ein ikkje altfor spiss vinkel nedover, og litt etter litt såg eg bergnabbar breie seg ut, vegar og hus vart større, og eg kunne til og med få auga på ein og annan bil som snirkla seg bortetter vegane. Landskapet strekte ut armane sine for å ta imot meg, og eg såg at fjorden ikkje var der lenger.

Ikkje fjorden, ikkje havet, ikkje så mykje som ein skarve innsjø å sjå. Og der sat eg med ein flytevest i fanget …

Landskapet kom mot meg i stadig høgare fart, og den naive tanken eg hadde om at eg kanskje kunne landa flyet rimeleg mjukt på eitt eller anna flatt jorde, eller på ei bein vegstrekning, var det berre å skrota. Altså … Flate jordstykke? Beine vegar? Me var på Vestlandet, og i beste fall kunne eg ha håpa på ei nedbeita skråning utan epletre. Eg skjøna det der og då. Håpet var ute. Det var ikkje til å unngå at eg ville landa med nasen fyrst i ein eller annan fjellvegg.

Ein skulle kanskje tru at eg ville klappa heilt saman då eg verkeleg skjøna at alt var over. At eg ville skrika det eg kunne. Kasta meg rundt i flyet for å sleppa å sjå. Men eg gjorde ikkje det. Av ein eller annan grunn tok hjernen tak i meg og lyfte meg opp i setet. Eg vende blikket mot onkel ein siste gong. Greip tak i neven hans og trekte pusten djupt. I staden for å klikka heilt lét eg att augo, tok sats og song med på melodien i høgtalaren:

Love lift us up where we belong
Where the eagles fly on a mountain high

Joe Cocker song ikkje spesielt bra, men det gjorde ikkje eg heller. Det høyrdest rustent og surt ut, men me song iallfall med fire stemmer. Joe Cocker, Jennifer Warnes og eg.

Med eitt kopla noko seg inn i hovudet mitt. Eg stussa.

… Fire stemmer …?

Me var no så vidt eg visste berre tre som song?

Far from the world below
Where the clear winds blow …

Langsamt opna eg eitt og eitt auge og såg det eg trudde eg høyrde …

Onkel Thomas song av full hals medan han trykte på knappar og vende spaken mot seg. Med eitt såg eg berre blå himmel att, brølet frå motoren var øyredøyvande, men pipinga i instrumenta tok slutt, og det same gjorde det raude lyset som blenkte så faretruande for nokre sekund sidan.

Onkel lo rått og dulta meg i skuldra.

– Ha-ha … Der fekk du deg ein støkk? Du skulle sett fjeset ditt. Det var så vidt eg klarte å halda maska då du fann flytevesten under setet ditt. Eg har aldri sett nokon så raud i fjeset nokon gong.

Eg burde sikkert sagt noko, men eg fekk ikkje fram eit einaste ord. Hjartet hamra i veg som ein blodtrimma moped i brystet mitt.

– No veit du kva ekte flyskrekk er for noko. Du har akkurat fått ein gratis time med eksponeringsterapi. Tru meg, Sander … Du vil aldri meir vera redd for å sitja i eit stort passasjerfly med to pilotar og sikring på alle kantar. Så lenge pilotane lever, så vil du føle deg trygg.

Onkel Thomas lo og lo så heile kroppen dissa.

Dette var så typisk onkel Thomas. Alt er stort med han. Sjølv dei praktiske spøkane hans er gigantiske. Eg pusta ut og smilte forsiktig mot himmelen der oppe. Han var framleis blå. Eg klarte ikkje eingong å vera sint på han for at han hadde gjort dette. Det var berre så uendeleg fint at han var der. At han pusta, smilte og lo. Eg prøvde å kjenna etter, og det var heilt merkeleg, men onkel hadde faktisk rett. Eg var ikkje redd lenger. Ikkje i det heile tatt. Men, ein ting er sikkert:

Ein dag skal eg hemne meg. Onkel Thomas skal få svi!

BONUS:

Les meir om forfattaren her

Les meir om boka Exit kor denne novella her henta frå

Bok er med i Uprisen – årets ungdomsbok. Sjå kva elevar i ungdomsskulen meiner om boka her

Hovudpersonen i Kamikaze har flyskrekk. Her er nokre mytar om flyskrekk

Hva betyr kamikaze? Les meir her

Boktips:

Jag är Supermann av Lars Mæhle
Blå flaggermus av Harald Nortun
Z for zorry av Marit Kaldhol
Bebe av Bente Bratlund
Stavanger-Stories 1 av Terje Torkildsen

Til toppen