Utdatert nettleser Det ser ut som du bruker en gammel nettleser. Faktafyk.no krever IE 8 og nyere versjoner av Internet Explorer. Last ned nyere nettleser her

Som ein bror. Historia om sjimpansen Julius

Alfred Fidjestøl Samlaget 2019

Sjimpansen Julius blei fødd i 1979 i Dyreparken i Kristiansand. Då mora til Julius ikkje ville ha han, måtte han flytte inn hos to menneskefamiliar. I dette utdraget er Julius tilbake i Dyreparken, men han klarer å rømme. Det blir farleg for både Julius og menneska han møter.

KAPITTEL 7
PÅ FLUKT

Den gongen kom Julius heim til familien Glad fordi han hadde skadd seg. Men snart måtte det bli slutt på denne typen besøk, same kva som hende. Julius vaks nemleg fort desse åra. Han blei større og sterkare, han kom i puberteten, han blei ein ungdom. I 1984 og 1985 var det ikkje lenger trygt for Dyreparken å ta han ut og late han møte barna i parken. Heretter måtte han alltid berre vere hos sjimpansane.

Heller ikkje «menneskesøskena» hans kunne ha nærkontakt med han lenger. Om dei besøkte han no, måtte dei anten vinke til han over vassgrava, om han var ute på øya, eller stå på publikumsplass i innandørsanlegget og sjå han på avstand. Stundom kunne dei få bli med dyrepassarane inn på baksida av sjimpanseanlegget, der publikum ikkje slapp til, og vere i lag med han ved sprinklane. Men dei kunne aldri meir gå inn til han. Aldri meir gi han ein klem. Aldri meir stryke han gjennom pelsen.

Denne tida fekk Julius det vanskelegare i sjimpanseflokken. Då far hans, Dennis, døydde, hadde Dyreparken henta ein ny hannsjimpanse frå ein park i Sverige som skulle vere ny leiar for flokken. Champis heitte den nye leiaren, og han fungerte fint som leiar for dei andre sjimpansane, men han var merkeleg brutal med Julius. Kanskje irriterte han seg over at Julius oppførte seg så rart og annleis? Kanskje syntest han det var urettferdig at Julius så mange gonger var blitt tatt ut av anlegget og hadde fått vere i lag med menneske?

Champis var hardhendt med Julius. Han banka han nærast dagleg, han beit han med dei spisse hjørnetennene sine. Dyrepassarane fann djupe bitemerke i pelsen til Julius, og dei frykta at Champis kunne kome til å drepe han. Sjølv om Julius no var blitt større og sterkare, var han ikkje så stor at han klarte å forsvare seg mot Champis.

Hadde Julius levd i naturen, kunne han prøvd å stikke av for å sleppe å få juling. Men å stikke av i ein dyrepark er ikkje så enkelt. Ein såg også at Julius prøvde å gøyme seg for Champis. At han sette seg bak steinar og tre, så ikkje Champis skulle finne han eller tenke på han. Kanskje gløymde Champis å gi han juling ei lita stund om han ikkje fekk auge på han? Å gøyme seg i ein dyrepark er heller ikkje enkelt.

Men så fann Julius, som den einaste av sjimpansane i Dyreparken i Kristiansand, ut at det faktisk var mogleg å rømme. Fem gonger klarte Julius å rømme frå sjimpanseanlegget. Julius var litt større og litt farlegare for kvar gong.

Éin gong blei han sett idet han rømte. Julius var inne i innandørsanlegget, han sat åleine for seg sjølv og prøvde å gøyme seg for Champis. Og mens Julius sat slik, såg det ut som om han oppdaga noko i taket. Det var som om han fekk ein idé.

Plutseleg klatra han opp i taket og derfrå utover mot publikum. Han hadde sett ei fluktrute. Han byrja å klatre utover langs taket, mot publikum, vekk frå dei andre sjimpansane. Det var ein bjelke i taket med straum i som skulle gjere det umogleg å rømme denne vegen. Dei folka som tilfeldigvis var til stades då dette hende, såg at heile kroppen til Julius rista idet han passerte denne bjelken og fekk straum i kroppen. Men han sleppte ikkje taket. Han beit i seg smerta, klatra vidare over vassgrava, hoppa ned på publikumssida og sprang ut i parken. Dyrepassarane klarte heldigvis å fange han raskt den gongen, men han skulle rømme fleire gonger i tida framover.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Den nest siste og nest farlegaste rømminga til Julius kom i mai 1989. Då kom Julius seg ut i parken like før stengetid, mens det framleis var barnefamiliar der. Han var ute på sjimpanseøya då han rømte. Øya er omringa av vatn, og sjimpansar kan ikkje symje. Om dei fell i vassgrava, druknar dei. Dette veit dei, så dei passar seg for vatnet. Men Julius klarte likevel å kome seg over. Ein trur han kan ha knekt av ei grein frå eit av trea på øya og brukt henne som stav og stavhoppa over vatnet.

Då dyrepassarane oppdaga at Julius hadde rømt, gjekk alarmen i parken. Alle som jobba i parken på denne tida, gjekk med ein walkietalkie på lomma. Her fekk alle beskjed om at Julius hadde stukke av, og at dei måtte prøve å finne han og fange han før det hende noko farleg. Nede ved inngangen til parken var det billettkontor og kontorplassar for dei som jobba i Dyreparken. Her var berre éin person på jobb så seint på dagen, 20-åringen Kristin Fausa. Plutseleg fekk ho beskjed direkte på sin walkietalkie: «Lås døra på kontoret, Julius er på veg dit!»

Då blei Kristin redd. Det var ei stor glasdør ho skulle låse. Nøkkelen hang i eit nøkkelskap inne i kontorbygget, men då ho var på veg for å hente nøkkelen, såg ho gjennom glaset at Julius alt var på veg mot døra. Ho rakk ikkje hente nøkkelen og måtte springe bort til døra og prøve å halde dørhandtaket fast i tilfelle Julius skulle prøve å opne. Ho tok godt tak i handtaket og såg at Julius kom springande rett mot henne. Han hadde vore utanfor heile Dyreparken, han hadde vore ute på parkeringsplassen og dunka og bulka bilane som stod parkerte der. No sprang han rett mot døra, opp ei lita trapp og tok tak i dørhandtaket. Men han klarte ikkje å opne døra. Sjølv om han var mykje sterkare enn Kristin, klarte ho å spenne dørhandtaket fast slik at han ikkje fekk opp døra.

Julius gjekk då ned att den vesle trappa. Kristin blei letta og håpte han ville gå vidare. Men Julius hadde berre gått ned trappa for å ta rennefart. No sprang han alt han kunne, kasta seg mot glasdøra og knuste heile døra.

Kristin blei ståande med glasskår over heile seg, stiv av skrekk. Julius sprang rett forbi henne, inn i det opne kontorlandskapet. Der inne gjekk han amok. Han kasta ringpermar på golvet, skubba hyller over ende, gjekk frå pult til pult og velta dei. Det var som eit planlagt angrep. Det såg ut som om han leita etter nokon. Kanskje leita han etter direktør Edvard Moseid, som hadde kontoret sitt her, og som Julius hadde vore med på jobb mange gonger då han var liten og ufarleg?

Då Julius forstod at det var tomt på kontoret, sprang han ut igjen i parken, forbi Kristin, som framleis stod ved døra. Ute i parken kom ein dyrepassar til som kjende Julius så godt og var så flink med dyr at han kunne roe Julius ned. Utan våpen eller bedøving kunne han ta Julius i armen og føre han tilbake til sjimpanseanlegget.

Dyreparken forstod ikkje kvifor Julius klarte å rømme gong etter gong. Anlegget var eigentleg rømmingssikkert. Det var sikrare enn det reglane kravde. Dei andre sjimpansane rømte ikkje. Julius var kanskje blitt for smart av å vere så mykje i lag med menneska? Eller kanskje han prøvde hardare enn dei andre sjimpansane fordi han framleis lengta tilbake?

KAPITTEL 8
DEN FARLEGASTE FLUKTA

Ingen kom til skade denne gongen, men det hadde vore ei nifs oppleving. Det burde aldri ha skjedd. Likevel klarte Julius å rømme endå ein gong, til det som skulle bli den siste og farlegaste flukta hans. Dette hende sommaren 1992. Då var Julius tolv år gammal. Han var fullt utvaksen, han var enormt sterk, han hadde i praksis fire hender å slåst med, og han hadde desse lange, spisse hjørnetennene som hannsjimpansane får.

Denne gongen rømte Julius med ein bestemt plan. Han hadde planlagt å ta søppelkøyrarane i Dyreparken. Han hadde lenge irritert seg over dei, truleg fordi det bråka ein del når dei tømte søppel rett utanfor sjimpanseanlegget. Det å lage bråk kan i sjimpanseverda bli oppfatta som eit trugsmål, som om ein vil hevde seg og vise at ein har makt over dei andre sjimpansane. Julius kan ha oppfatta søppelmennene slik og tenkt at han måtte vise dei kven som var sjefen.

Det såg ut som Julius kunne klokka på ein måte, han hadde merkt seg at søppelbilen kom klokka sju kvar ettermiddag. Han hadde venta til tidspunktet nærma seg, før han rømte frå sjimpanseøya utan at nokon såg det. Så sprang han rett opp i skogen bak ein suvenirkiosk og sat stille og venta på bilen. Akkurat idet bilen kom forbi, sprang han fram frå skogen.

Han som køyrde søppelbilen, forstod straks at Julius var ute etter dei, og at dette var farleg. Han prøvde å køyre frå Julius, men han kunne ikkje køyre fort inne i ein dyrepark der det framleis var barnefamiliar til stades. Julius tok han lett igjen, og sprang opp langs med sida på bilen. Der såg Julius at vindauget inn til førarhuset var ope.

Han hoppa opp i fart, tok tak i bilspegelen, slengde seg inn og gjekk til angrep på sjåføren. Sjåføren måtte stanse bilen. Han fekk Julius på fanget mellom seg og rattet. Han slo og slo i kroppen hans, men Julius berre lo. Sjimpansar toler mykje meir smerte enn oss menneske.

Deretter tok Julius tak i armen til søppelkøyraren og løfta han opp mot munnen. Sjåføren knytte handa så hardt han kunne, men Julius bende opp fingrane, tok tak og beit til i handa, så han fekk eit djupt kutt frå peikefingeren og ut i handflata. Blodet spruta ut av handa hans, og han skreik alt han kunne.

Kanskje var det dette skriket som redda livet hans? Eller kanskje følte Julius at han hadde gjort den skaden han skulle? For no sprang Julius ut i parken att, og der kom den same dyrepassaren til som tre år tidlegare. Igjen var han så trygg og flink med dyr – og så modig – at han utan våpen eller bedøving kunne gå bort til Julius, roe han ned, ta han i armen og føre han tilbake til sjimpanseanlegget og låse han inne der.

Søppelkøyraren hamna på sjukehus i to veker med infeksjon i såret og måtte sy 14 sting. Han kom tilbake til jobben som søppelkøyrar då han blei frisk, men kravde at Dyreparken måtte gjere noko for å vere sikker på at Julius aldri, aldri kunne rømme igjen.

Leiinga i parken var sjølvsagt samd. Dette gjekk ikkje lenger. Anlegget var alt sikrare enn det reglane for sjimpansehald i ein dyrepark kravde. Likevel klarte Julius å rømme gong på gong. Dei måtte gjere noko med situasjonen til Julius. Men dei visste ikkje kva.

BONUS:

Les meir om forfattaren her

Les meir om boka her

Les meir om Julius her

Les meir om Dyreparken i Kristiansand her

Her kan du sjå ein film om Julius:

Har du høyrt Julius-sangen?

Kva veit du om sjimpansar? Les meir her

Andre biografiar:
Fortellingen om-serien hos Kagge forlag

Historien om-serien hos Spartacus

Jenta i veggen av Lena Lindahl

Til toppen